Giá trị văn hoá lịch sử

Vẻ đẹp của vịnh Hạ Long được phơi bày ở từng dáng núi sắc nước mây trời, trong những hang động đẹp nổi tiếng, nhưng có lẽ ít ai biết rằng Hạ Long còn là cái nôi của loài người cổ đại đã từng tạo ra nền văn hoá Hạ Long. Cuối năm 1937, nhà khảo cổ học Thụy Điển Anđécxen và hai chị em nhà khảo cổ học người Pháp là Cônani đã lênh đênh trên biển hàng tháng trời, họ trèo lên từng hang động, bãi cát, họ đã phát hiện ra rằng nơi đây, ngày xưa người nguyên thuỷ đã từng sinh sống đông đúc và họ đã tìm ra rất nhiều công cụ bằng đá như rìu, bôn, bàn mài, mảnh tước, kim khâu, vòng trang sức... và họ đã đặt tên là “Văn hoá Ngọc Vừng”. Những năm tháng sau đó, các nhà khảo cổ học Việt Nam tiếp tục tìm kiếm khai quật và họ đã phát hiện thêm rất nhiều di chỉ khảo cổ có giá trị khác như Đồng Mang, Xích Thổ, Soi Nhụ... Trong một diện tích hàng trăm ki-lô-mét vuông, vô vàn các hiện vật bằng đá sinh động được tìm thấy cùng với các mảnh gốm xốp có hoa văn vạch.
Trong suốt quá trình phát triển đi lên, Hạ Long có vị trí đặc biệt quan trọng nằm trên tuyến đường thông thương giữa Trung Quốc, Nhật Bản, Trảo Oa, Xiêm La... Dần dần vịnh Hạ Long trở thành điểm trung tâm giao lưu văn hoá thương mại giữa các nước với Việt Nam xưa. Sách Đại Việt sử ký toàn thư có ghi “ Tháng 2 mùa xuân Kỷ Tỵ năm thứ 10 đời Vua Lý Anh Tông (1149) thành lập thương cảng Vân Đồn”. Trong suốt một thời gian dài từ đời Lý, Trần, Lê, Vân Đồn là nơi buôn bán giao lưu văn hoá nhộn nhịp giữa Việt Nam với Xiêm La, Trung Quốc, Nhật Bản, Trảo Oa... với qui mô khá to lớn. Dấu vết thương cảng cổ còn để lại tới ngày nay là bến Cái Làng (Quan Lạn).
Vân Đồn đồng thời là nơi ghi dấu chiến công lẫy lừng của quân dân nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai. Tại đây tướng giặc là Trương Hổ bị Trần Khánh Dư đốt cháy toàn bộ đội thuyền lương.
Gắn liền với trung tâm buôn bán sầm uất đó, nhiều công trình kiến trúc tôn giáo mọc lên đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người buôn bán và dân bản xứ như nhà thờ đạo Ki tô, chùa của đạo Phật.

Chùa Đồng (di tích Yên Tử)	Bài thơ (di tích núi Bài Thơ)

Trong di chỉ Soi Nhụ, còn tìm thấy ba bộ xương người đã hoá thạch cùng nhiều vật dụng khác. 
Đặc biệt trong khu vực trung tâm Di sản thế giới, mới phát hiện ra nhiều di chỉ khảo cổ học có giá trị như: động Mê Cung, Thiên Long, Tiên Ông... Số lượng vỏ ốc suối Melina dày tới 1,5 m, khối lượng lên tới hàng trăm mét khối. Sự phân bố các di chỉ văn hoá Hạ Long thường tìm thấy ở bãi cát ven biển và hang động như di chỉ Ngọc Vừng, Tuần Châu, Xích Thổ, Đồng Mang nhưng lại có những di chỉ ở rất xa bờ như Thoi Giếng, Tiên Ông; tuy vậy chúng đều có một đặc điểm chung là có cùng chất liệu, kỹ thuật chế tác, hình dáng... Các nhà khoa học đã thống nhất đặt tên là "Nền văn hoá Hạ Long thời hậu kỳ đồ đá mới".
Tại bến Cái Làng, ở một đoạn bờ biển dài 200 m đã tìm thấy hàng vạn mảnh sành sứ vỡ của Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản kết tầng dày tới 0,6 m có niên đại từ thời Lý đến thời Lê. Nơi đây cũng còn có rất nhiều nền nhà cổ sát nhau thành hàng dài dọc bến. Ngoài bến Cái Làng còn nhiều bến cổ khác được phát hiện thêm như đảo Cống Đông, Cống Yên, Ngọc Vừng, Quan Lạn, Cái Bầu... với những dấu tích tương tự.
Riêng trên đảo Cống Đông đã có tới bốn ngôi chùa lớn nhỏ, một trong những ngôi chùa cổ có lối kiến trúc đẹp và rộng lớn còn lại tới ngày nay là chùa Lấm. Chùa được xây dựng từ thời Trần với đầy đủ tam quan, phật điện, tiền đường, nhà tổ... Phía đông bắc chùa là một ngôi bảo tháp, qua phế tích còn lại có thể khẳng định quy mô của bảo tháp khá đồ sộ và uy nghi.